Προτεινόμενοι Σύνδεσμοι:    greece   -   greece hotels   -   ειδησεις   -   greece news   -   ταβλι στο internet   -   livescore   -   νέα
 easypedia

Easypedia.gr
Ελλάδα
Αρχαία Ελλάδα
Ελληνες
Πρωθυπουργοί
Οικονομία
Γεωγραφία
Ιστορία
Γλώσσα
Πληθυσμός
Μυθολογία
Πολιτισμός & Τέχνες
Ζωγραφική
Θέατρο
Κινηματογράφος
Λογοτεχνία
Μουσική
Αρχιτεκτονική
Γλυπτική
Αθλητισμός
Μυθολογία
Θρησκεία
Θετικές & Φυσικές Επιστήμες
Ανθρωπολογία
Αστρονομία
Βιολογία
Γεωλογία
Επιστήμη υπολογιστών
Μαθηματικά
Τεχνολογία
Φυσική
Χημεία
Ιατρική
Φιλοσοφία & Κοινωνικ. Επιστήμες
Αρχαιολογία
Γλωσσολογία
Οικονομικά
Φιλοσοφία
Ψυχολογία
Γεωγραφία
Ασία
Αφρική
Ευρώπη
Πόλεις
Χώρες
Θάλασσες
Ιστορία
Ελληνική Ιστορία
Αρχαία Ιστορία
Βυζάντιο
Ευρωπαϊκή Ιστορία
Πόλεμοι
Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία
Σύγχρονη Ιστορία
 

Μετάπτωση (γλωσσολογία)

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Ο Ινδοευρωπαϊστής γλωσσολόγος Karl Brugmann
Ο Ινδοευρωπαϊστής γλωσσολόγος Karl Brugmann

H μετάπτωση (αγγλ. vowel gradation / alternation, γαλλ. alternance vocalique, apophonie, γερμ. Ablaut) αποτελεί μορφοφωνολογικό φαινόμενο της γλώσσας, το οποίο συνίσταται σε μεταβολή τού θεματικού φωνήεντος (π.χ. το θεματικό φωνήεν ε μεταβάλλεται σε ο ή μηδενίζεται στα αρχ. φέρ-ω, φορ-ά, δί-φρ-ος — πείθ-ω, πίσ-τις, πέ-ποιθ-α). Η ιστορικοσυγκριτική γλωσσολογία έχει παρουσιάσει πλήθος στοιχείων που αποδεικνύουν α) ότι οι μεταπτώσεις έχουν συστηματικό χαρακτήρα που εμφανίζει αξιοσημείωτη κανονικότητα και β) ότι πρόκειται για σύστημα μεταβολών που παρουσιάζεται ήδη στην Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή (ΠΙΕ), καθώς και σε αρκετές ινδοευρωπαϊκές γλώσσες[1].


Τον όρο μετάπτωση εισήγαγε στην Ελληνική ο Γεώργιος Χατζιδάκις, εισηγητής τής επιστημονικής γλωσσολογίας στην Ελλάδα, προκειμένου να αποδώσει τον αντίστοιχο γερμανικό Ablaut, τον οποίο είχε πρωτοχρησιμοποιήσει ο Γερμανός γλωσσολόγος Jacob Grimm και καθιέρωσαν κατόπιν οι Νεογραμματικοί γλωσσολόγοι Hirt και Brugmann. Η Γαλλική γλώσσα χρησιμοποιεί τον ελληνογενή όρο αποφωνία (apophonie), που αποτελεί ακριβέστερη απόδοση του γερμανικού.


Πίνακας περιεχομένων

Μεταπτωτικές βαθμίδες

Η πορεία των μεταβολών τού θεματικού φωνήεντος αποδεικνύει ότι οι εν λόγω αλλαγές χαρακτηρίζονται από κανονικότητα και αποτελούν σύστημα (γερμ. Ablautsystem). Οι κατηγορίες στις οποίες εμπίπτουν οι φωνηεντικές αλλαγές αποκαλούνται μεταπτωτικές βαθμίδες (γερμ. Ablautstufen). Σύμφωνα με το σύνολο των μελετημένων περιπτώσεων, η μετάπτωση συνίσταται σε μεταβολή τού βασικού θεματικού φωνήεντος, η οποία κινείται σε δύο κατευθύνσεις: α) κατά ποιόν, β) κατά ποσόν.

Οι κατά ποιόν μεταπτώσεις αφορούν σε μεταβολή τού φωνήεντος, χωρίς αλλαγή τής ποσότητάς του. Η μετάπτωση που περιλαμβάνει μόνο κατά ποιόν αλλαγή αποκαλείται ετεροίωση (γερμ. Abtonung).

Οι κατά ποσόν μεταπτώσεις αφορούν σε μεταβολή τής ποσότητας του θεματικού φωνήεντος, η οποία περιλαμβάνει αύξηση δηλ. έκταση (γερμ. Dehnung) ή μείωση δηλ. εξασθένηση/συστολή (γερμ. Reduktion). Όταν η εξασθένηση καταλήξει σε πλήρη απαλοιφή ή σίγηση του θεματικού φωνήεντος, τότε αναφερόμαστε σε μηδενισμένη μεταπτωτική βαθμίδα (γερμ. Schwundstufe).

Η μετάπτωση μπορεί επίσης να περιλαμβάνει συνδυασμό τής κατά ποιόν και κατά ποσόν μεταβολής, όπως συμβαίνει όταν συνυπάρχουν η ετεροίωση με την έκταση (γερμ. abgetönte Dehnung).

Η σύγκριση των θυγατρικών γλωσσών αποδεικνύει ότι η ποικιλία των μεταπτωτικών βαθμίδων αποτελεί φαινόμενο της Πρωτοϊνδοευρωπαϊκής και έχει εξ αρχής φωνολογικό χαρακτήρα. Ο παρακάτω πίνακας εκθέτει συνοπτικώς τις βαθμίδες και τα προϊόντα τους:


Μεταπτωτική βαθμίδα Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή Αρχαία Ελληνική Προφορά Κατηγορία
Απαθής βαθμίδα *ph2-ter-ṃ πα-τέρ [pa-ter-a] ουσιαστικό, αιτιατική
Εκτεταμένη βαθμίδα *ph2-tēr πα-τήρ [pa-tēr] ουσιαστικό, ονομαστική
Μηδενισμένη βαθμίδα *ph2-tr-os πα-τρ-ός [pa-tr-os] ουσιαστικό, γενική
Ετεροιωμένη βαθμίδα *ṇ-ph2-tor-ṃ ἀ-πά-τορ [a-pa-tor-a] επίθετο, αιτιατική
Εκτεταμένη-Ετεροιωμένη βαθμίδα *ṇ-ph2-tōr ἀ-πά-τωρ [a-pa-tōr] επίθετο, ονομαστική
  • Παρατήρηση: To σύμβολο h2 παριστάνει επανασυντεθειμένο Π.Ι.Ε. λαρυγγικό φθόγγο.

Στις παρακάτω ενότητες παρουσιάζονται λεπτομερώς τα μεταπτωτικά προϊόντα.

Απαθής βαθμίδα (A)

Όταν το θεματικό φωνήεν δεν έχει υποστεί καμμία μεταβολή ή αλλοίωση, θεωρούμε ότι βρίσκεται στην απαθή ή πλήρη βαθμίδα (γερμ. Vollstufe, αγγλ. full grade, γαλλ. degré plein), η οποία ενίοτε συντομογραφείται ως βαθμίδα Α. Κατά κανόνα, το φωνήεν τής απαθούς βαθμίδας είναι βραχύ, αλλά μαρτυρούνται ριζικά τεμάχια (μορφήματα) που περιέχουν δίφθογγο ή ακόμη και μακρό φωνήεν[2].

Στα παρακάτω παραδείγματα το θεματικό φωνήεν βρίσκεται στην απαθή βαθμίδα, ενώ εντός παρενθέσεως αναφέρεται για αντιπαραβολή δείγμα άλλης μεταπτωτικής βαθμίδας.

  • Με απαθές φωνήεν -ε-: λέγ-ω (λόγ-ος), πα-τέρ-α (πα-τήρ), λείπ-ω (λοιπ-ός), τείν-ω (τέ-ταν-ος), λατ. teg-o (tog-a), fer-o (for-s), ter-ra (ex-tor-ris).
  • Με απαθές φωνήεν -α-: ἄγ-ω, (ἀγ-ωγ-ή), ἄκ-ρος (ἀκ-ωκ-ή), λατ. ac-ies (oc-ris).

Ετεροιωμένη βαθμίδα (Ο)

Όταν το θεματικό φωνήεν μεταβάλλεται κατά ποιόν, θεωρούμε ότι το ριζικό μόρφημα βρίσκεται στην ετεροιωμένη βαθμίδα (γερμ. abgetönte Grundstufe, αγγλ. o-grade), η οποία ενίοτε συντομογραφείται ως βαθμίδα Ο. Το προϊόν τής ετεροίωσης είναι, κατά κανόνα, το φωνήεν -ο-, είτε η απαθής βαθμίδα προέρχεται από μεταπτωτική σειρά [e] είτε από μεταπτωτική σειρά [a]. Στις σπάνιες περιπτώσεις κατά τις οποίες η απαθής βαθμίδα περιέχει μακρό φωνήεν, η ετεροίωση συνεπάγεται κατά ποιόν αλλαγή σε άλλο μακρό φωνήεν.

Στα παρακάτω παραδείγματα το θεματικό φωνήεν βρίσκεται στην ετεροιωμένη βαθμίδα, ενώ εντός παρενθέσεως καταχωρίζεται το ίδιο τεμάχιο στην απαθή βαθμίδα του.

  • Με ετεροιωμένο φωνήεν -ο-: γόν-ος (γέν-ος), φορ-ά (φέρ-ω), τόν-ος (τείνω < °τέν-jω), σπουδ-ή (σπεύδ-ω), τροχ-ός (τρέχ-ω), λατ. proc-us (prec-or), mon-eo (me-men-to).
  • Με ετεροιωμένο φωνήεν -ω-: ῥωγ-μή (ῥήγ-νυ-μι), βω-μός (ἔ-βην / ἔ-βᾱν), χω-ρίς (χῆ-ρος).

Εκτεταμένη βαθμίδα (Ε)

Όταν το θεματικό φωνήεν μεταβάλλεται κατά ποσόν, θεωρούμε ότι το ριζικό μόρφημα βρίσκεται στην εκτεταμένη βαθμίδα (γερμ. Dehnstufe), η οποία ενίοτε συντομογραφείται ως βαθμίδα E. Το προϊόν τής εκτάσεως είναι, κατά κανόνα, το φωνήεν -η-, εφόσον η απαθής βαθμίδα προέρχεται από μεταπτωτική σειρά [e]. Στις σπάνιες περιπτώσεις που έχουμε άλλες μεταπτωτικές σειρές, η εκτεταμένη βαθμίδα δηλώνεται από το φωνήεν -ᾱ- (σε μεταπτωτική σειρά [a]) και, σε ελάχιστα παραδείγματα, από το φωνήεν -ω- (μεμονωμένοι τύποι μεταπτωτικής σειράς [o]).

Στα παρακάτω παραδείγματα το θεματικό φωνήεν βρίσκεται στην εκτεταμένη βαθμίδα, ενώ εντός παρενθέσεως καταχωρίζεται το ίδιο τεμάχιο στην απαθή βαθμίδα του.

  • Με εκτεταμένο φωνήεν -η-: πα-τήρ (πα-τέρ-α), ποι-μήν (ποι-μέν-α), πηδ-ῶ (πέδ-η, πεδ-ίον, πέδ-ον), ἦθ-ος (ἔθ-ος).
  • Με εκτεταμένο φωνήεν -ᾱ-: λατ. āc-er, -ris «οξύς, δριμύς» (επίρρ. ăcer-be «πικρά, σφοδρά»).
  • Με εκτεταμένο φωνήεν -ω-: ὄδ-ωδ-α (παρακείμενος του ρήματος ὄζω < °ὄδ-jω, πβ. ὀσ-μή).

(υπό επεξεργασία)

Εκτεταμένη-ετεροιωμένη βαθμίδα

Συνεσταλμένη-εξασθενημένη βαθμίδα

Μηδενισμένη βαθμίδα

Μεταπτωτικές σειρές

Σειρά [e]

Σειρά [a]

Θεωρίες ερμηνείας τής μεταπτώσεως

Υποσημειώσεις

  1. Ας σημειωθεί ότι τα φαινόμενα μεταπτώσεως δεν πρέπει να συγχέονται με τις φωνητικές μεταβολές που αποκαλούμε συνολικώς μεταφωνία (Umlaut), οι οποίες αναφέρονται σε αλλαγές φωνηέντων τής Γερμανικής και προέκυψαν από περιπτώσεις στις οποίες ακολουθούσε φωνήεν -i- ή -j- (π.χ. Garten «κήπος» - Gärten «κήποι», Gärtner «κηπουρός»).
  2. Βλ. V. Pisani, Storia della lingua Latina, Torino 1962 (β΄ έκδ.) §255· I. Σταματάκος, 1949, σελ. 58-62.

Βιβλιογραφία

  • Anttila, R. 1969: Proto-Indo-European Schwebeablaut (Berkeley & Los Angeles)
  • Beekes, R.S.P. 1995: Comparative Indo-European Linguistics: An Introduction (Amsterdam) (ελλ. μτφρ. υπό Γ. Παράσογλου & Σ. Τσολακίδη, Θεσσαλονίκη 2004)
  • Collinge, N.E. 1985: The laws of Indo-European (Amsterdam & Philadelphia)
  • Hirt, H. 1900: Der indogermanische Ablaut, vornehmlich in seinem Verhältnis zur Betonung (Straßburg)
  • Lehmann, W.P. 1992 (3η έκδ.): Historical Linguistics (London & New York)
  • Mańczak, W. 1960: «Origine de l’apophonie e/o en indo-européen», Lingua 9, σελ. 277-87
  • Meillet, A. 1937 (8η έκδ.): Introduction à l’étude comparative des langues indo-européennes (Paris)
  • Schwyzer, E. 1935: Griechische Grammatik, B. 1 (München)
  • Szemerényi, O. 1996: Introduction to Indo-European Linguistics (Oxford)
  • Γιαννάκης, Γ. 2005: Οι Ινδοευρωπαίοι. Μέρος Α: Γλώσσα και Πολιτισμός (Αθήνα)
  • Μπαμπινιώτης, Γ. 1985: Ιστορική Γραμματική τής Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας. Ι. Φωνολογία (Αθήνα)
  • Σταματάκος, Ι. 1949: Ιστορική γραμματική τής αρχαίας Ελληνικής (Αθήνα).
  • Χατζιδάκις, Γ. 1920 (2η έκδ.): Ακαδημεικά Αναγνώσματα (Αθήνα)